Orman Yanarken Yalnızca Ağaçlar Kül Olmuyor: Yangının Bize Ulaşan Görünmeyen Etkileri

Bir orman yangınını çoğu zaman yükselen alevler, gökyüzünü kaplayan duman ve kaçmaya çalışan hayvanlarla görüyoruz. Oysa yangın söndürüldüğünde tehlike tamamen ortadan kalkmıyor.

Yanan toprağın altında yaşam sessizleşiyor, su kaynakları kirlenebiliyor, hava kilometrelerce uzakta yaşayan insanların sağlığını etkileyebiliyor. Orman yanarken yalnızca ağaçları değil, bizi hayatta tutan büyük bir ekosistemi kaybediyoruz.

Alevlerin Ardında Kalan Sessizlik

Yangın başladığında ilk görülen şey alevlerdir.

Ağaçlar yanar, hayvanlar kaçmaya çalışır, gökyüzü kararır. İnsanlar evlerini terk eder, yollar kapanır ve itfaiye ekipleri zamana karşı mücadele eder.

Fakat orman yangınının asıl etkisi, alevler söndürüldükten sonra daha net ortaya çıkar.

Bir zamanlar kuş seslerinin duyulduğu, böceklerin toprağı işlediği ve küçük canlıların ağaç kökleri arasında yaşadığı alan, bir anda sessizliğe bürünür.

Çünkü orman yalnızca yan yana duran ağaçlardan oluşmaz. Orman; bitkiler, hayvanlar, mantarlar, mikroorganizmalar, su, hava ve toprak arasında kurulmuş büyük bir yaşam ağıdır.

Bu ağın bir bölümü zarar gördüğünde etkisi bütün sisteme yayılır.

Kaçabilenler Kurtuluyor, Peki Ya Kaçamayanlar?

Orman yangınlarında büyük hayvanların bir kısmı tehlikeyi fark ederek bölgeden uzaklaşabilir. Ancak yavrular, yuvalarda yaşayan kuşlar, sürüngenler, böcekler ve toprak altında yaşayan çok sayıda canlı aynı şansa sahip değildir.

Yangından kaçmayı başaran hayvanlar için de tehlike sona ermez.

Çünkü geride dönebilecekleri bir yuva, saklanabilecekleri bir ağaç veya beslenebilecekleri bir alan kalmamış olabilir. Hayvanlar yeni yaşam alanları ararken yerleşim bölgelerine yaklaşabilir, yollarda hayatlarını kaybedebilir veya başka canlılarla yiyecek ve alan mücadelesine girebilir.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı, büyük yangınların canlıları yalnızca doğrudan öldürmediğini; habitat ve besin kaynaklarının yok olması nedeniyle etkilerin haftalarca, aylarca ve bazı bölgelerde yıllarca sürebildiğini belirtiyor.

Yani yangında yaşamını kaybetmeyen bir canlı da yangının sonuçları nedeniyle daha sonra hayatta kalamayabilir.

Toprağın Üzerindeki Kül, Altındaki Yaşamı Gizliyor

Yangından sonra toprağın üzeri külle kaplanır. İlk bakışta bu külün zamanla toprağa karışacağı ve doğayı besleyeceği düşünülebilir.

Düşük şiddetli bazı doğal yangınlar, belirli ekosistemlerin yenilenme döngüsünün bir parçası olabilir. Ancak sıklaşan, uzun süren ve çok yüksek sıcaklıklara ulaşan yangınlar toprağa ciddi zarar verebilir.

Şiddetli ateş; toprağın içindeki mikroorganizmaları, mantarları ve küçük canlıları yok edebilir. Toprağın suyu emme kabiliyeti azalabilir ve yüzeyde suyu geçirmeyen sert bir tabaka oluşabilir.

Bitki örtüsünün kaybolmasıyla toprağı bir arada tutan kökler de işlevini yitirir.

Ardından yağmur yağdığında, korunmasız kalan verimli toprak akıp gider.

Yangın böylece yalnızca bugünün ağaçlarını değil, yarının ormanının yetişeceği toprağı da kaybettirebilir.

Yağmur Her Zaman İyileşme Getirmiyor

Yangından sonra yağmur yağması çoğu insana rahatlatıcı gelir. Alevlerin tamamen söneceği ve doğanın yeniden canlanmaya başlayacağı düşünülür.

Ancak yanmış bir ormanda şiddetli yağış yeni bir tehlikenin başlangıcı olabilir.

Bitkilerin ve köklerin tutamadığı kül, gevşemiş toprak ve yanmış kalıntılar yağmur suyuyla birlikte dere yataklarına, göllere ve barajlara taşınabilir.

Bu durum suyun bulanıklaşmasına, kalitesinin bozulmasına ve su ekosistemlerinin zarar görmesine neden olabilir. Toprak kaymaları ve ani seller de yangın sonrası bitki örtüsünü kaybeden bölgelerde daha büyük bir risk hâline gelebilir.

Bir dağın yamacında başlayan yangının etkisi, kilometrelerce ilerideki bir su kaynağına ulaşabilir.

Bu yüzden yanan orman yalnızca bulunduğu bölgenin değil, o bölgeden beslenen yerleşimlerin su güvenliğini de etkileyebilir.

Duman Uzakta Yaşayan İnsanlara da Ulaşabilir

Bir orman yangınının etkilenmek için evimizin yanına kadar gelmesi gerekmez.

Duman, rüzgârın etkisiyle yüzlerce kilometre taşınabilir. İçerisindeki çok küçük parçacıklar akciğerlerin derin bölgelerine kadar ulaşabilir ve bazı parçacıklar kan dolaşımına karışabilir.

Dünya Sağlık Örgütü; orman yangını dumanının gözlerde ve solunum yollarında tahrişe, akciğer fonksiyonlarında azalmaya, bronşite ve astım şikâyetlerinin ağırlaşmasına neden olabileceğini belirtiyor. Yoğun dumana maruz kalmak özellikle çocuklar, yaşlılar, hamileler ve kalp ya da akciğer hastalığı bulunan kişiler için daha büyük risk taşıyor.

Uzaktaki bir ormanın dumanı, hiç orman görmeyen bir şehirde yaşayan insanın nefesine karışabilir.

Yangının bize ulaştığı ilk yer bazen gözümüz değil, akciğerimizdir.

Orman Yanarken Depolanan Karbon da Açığa Çıkıyor

Ağaçlar büyürken atmosferdeki karbondioksiti alır ve karbonu gövdelerinde, dallarında, köklerinde ve çevresindeki toprakta depolar.

Orman yandığında bu karbonun bir bölümü yeniden atmosfere salınır.

Aynı zamanda yanan veya ciddi biçimde zarar gören orman, sonraki yıllarda atmosferden daha az karbondioksit çekebilir. Böylece iki yönlü bir kayıp yaşanır: Daha önce depolanan karbon açığa çıkar ve gelecekte karbon tutacak orman alanı küçülür.

Isınan ve kuruyan iklim koşulları yangın tehlikesini artırırken, yangınların saldığı sera gazları da iklim değişikliğini daha da ağırlaştırabilir.

Bu durum bir kısır döngüye dönüşebilir:

Daha sıcak hava, daha kuru bitki örtüsü ve daha yüksek yangın riski…

Daha fazla yangın, daha fazla karbon salımı ve daha fazla ısınma…

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli, iklim değişikliğiyle birlikte Avrupa’nın bütün bölgelerinde orman yangını riskinin artabileceğini bildiriyor. Özellikle Güney Avrupa ve Akdeniz havzası, sıcaklık artışı ve kuraklık nedeniyle daha büyük risk altında bulunuyor.

Soframız da Bu Yangından Etkileniyor

Orman ile şehir hayatı birbirinden ayrı iki dünya değildir.

Ormanlar yağış döngüsünü, su akışını, toprağın korunmasını ve bölgesel sıcaklıkları etkiler. Aynı zamanda arılar, kelebekler, kuşlar ve diğer canlılar için yaşam alanı sağlar.

Bu canlıların bir kısmı tarım bitkilerinin tozlaşmasına katkıda bulunur. Su kaynaklarının azalması, toprağın aşınması ve iklim koşullarının değişmesi tarımsal üretimi de zorlaştırabilir.

Yangınlar doğrudan tarım alanlarına ulaşmasa bile su, hava, toprak ve canlı çeşitliliği üzerindeki etkileri aracılığıyla üretim zincirini etkileyebilir.

Bir ormanın yanması, pazardaki üründen çeşmedeki suya kadar günlük hayatımızın birçok noktasına dokunabilir.

Her Yanan Alan Kendi Hâline Bırakılarak İyileşebilir mi?

Doğanın kendini yenileme gücü vardır. Bazı bitkiler yangından sonra yeniden filizlenebilir, toprakta bekleyen bazı tohumlar uygun koşullarda çimlenebilir.

Ancak bu, her yanan alanın kısa sürede eski hâline döneceği anlamına gelmez.

Yangının şiddeti, ne kadar sürdüğü, toprağın ne ölçüde zarar gördüğü, bölgenin iklimi ve yangınların ne sıklıkla tekrarlandığı iyileşme sürecini belirler.

Aynı alan kısa aralıklarla tekrar tekrar yanarsa genç ağaçlar büyüme fırsatı bulamaz. Toprak giderek zayıflar ve ormanın yerini çalılıklar, seyrek bitki örtüsü veya tamamen çıplak alanlar alabilir.

Yanmış alanlara gelişigüzel biçimde ağaç dikmek de her zaman doğru çözüm değildir. Bölgenin doğal türlerinin, toprak yapısının, su durumunun ve ekolojik dengesinin dikkate alınması gerekir.

Bir ormanı geri getirmek, yalnızca fidan dikmek değildir. Toprağı, suyu, bitkileri, hayvanları ve bütün yaşam ağını birlikte iyileştirmek gerekir.

Yangın Söndürüldüğünde Görev Bitmiyor

Orman yangınıyla mücadele yalnızca yangın uçakları, helikopterler ve itfaiye araçlarıyla başlamaz.

Yangın çıkmadan önce riskli alanların belirlenmesi, orman içindeki yolların ve enerji hatlarının düzenli kontrolü, kuru bitki yükünün bilimsel yöntemlerle yönetilmesi, yerleşimlerle ormanlar arasındaki riskli bölgelerin planlanması ve halkın bilinçlendirilmesi gerekir.

Yangın sonrasında ise toprağın erozyondan korunması, su kaynaklarının izlenmesi, zarar gören canlıların desteklenmesi ve doğal yenilenmenin bilimsel olarak takip edilmesi önem taşır.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı, yangınlarla mücadelede kaynakların yalnızca yangını söndürmeye değil, önleme ve hazırlık çalışmalarına da ayrılması gerektiğini vurguluyor.

Çünkü en başarılı yangın müdahalesi, hiç başlamayan veya büyümeden durdurulan yangındır.

Orman Bizden Uzak Değil

Bir orman yangını haberini izlerken alevlerin bulunduğumuz yere uzak olduğunu düşünebiliriz.

Fakat ormanın ürettiği oksijen, tuttuğu su, koruduğu toprak, barındırdığı canlılar ve depoladığı karbon hepimizin yaşamına bağlıdır.

Orman yanınca yalnızca ağaçlar eksilmez.

Bir kuş yuvasız kalır.
Bir hayvan susuz kalır.
Toprak yağmurla sürüklenir.
Duman bir çocuğun nefesine karışır.
Su kaynakları zarar görür.
Atmosfere daha fazla karbon salınır.

Ve bütün bunların sonunda insan, doğaya verdiği zararın karşısında değil; tam ortasında kalır.

Ormanları korumak yalnızca doğayı korumak değildir.

Suyumuzu, sağlığımızı, soframızı ve geleceğimizi korumaktır.

Peki Biz Ne Yapabiliriz?

Ormanları korumak yalnızca büyük kurumların, ekiplerin veya uzmanların görevi değildir. Günlük hayatta yaptığımız küçük seçimler de yangın riskinin azaltılmasına ve doğanın korunmasına katkı sağlar.

Üstelik bunların birçoğunu zaten farkında olmadan yapıyoruz.

Ormanlık alanlarda ateş yakmamak, yakılmış bir ateş görürsek tamamen söndüğünden emin olmak, sigara izmaritini doğaya atmamak ve cam şişe gibi atıkları geride bırakmamak en basit ama en önemli önlemler arasındadır.

Piknikten sonra çöplerimizi toplamak yalnızca çevreyi temiz tutmaz; tutuşabilecek malzemelerin ormanda birikmesini de önler.

Ormanda duman, ateş veya şüpheli bir durum gördüğümüzde hızlıca yetkililere haber vermek, büyüyebilecek bir yangının erken fark edilmesini sağlayabilir. Türkiye’de orman yangınları için 112 Acil Çağrı Merkezi aranabilir.

Evimizin çevresinde, bahçemizde veya yazlığımızda kurumuş otları ve kolay tutuşabilecek atıkları biriktirmemek de yangının yayılma riskini azaltabilir. Ancak bu temizlik yapılırken doğal yaşam alanlarına zarar vermemeye ve yerel kurallara uymaya dikkat edilmelidir.

Su ve kâğıt tüketimini azaltmak, geri dönüşüme önem vermek ve ihtiyaç dışı tüketimden kaçınmak da ormanlar üzerindeki baskının azalmasına katkı sağlar.

Doğaya yapılan her katkının büyük ve gösterişli olması gerekmez.

Yere atılmayan bir izmarit, ormanda bırakılmayan bir şişe, zamanında yapılan bir ihbar veya bir çocuğa verilen doğru bilgi…

Bunların her biri küçük görünebilir.

Ancak bazen bir ormanı koruyan şey, bir insanın gösterdiği birkaç saniyelik dikkattir.

Aslında Birçoğumuz Ormanları Zaten Koruyoruz

Çöpünü yanında götüren, ateş yakmayan, çevresindekileri uyaran ve doğaya zarar verilmesine sessiz kalmayan herkes ormanların korunmasına katkı sağlıyor.

Belki bir yangın uçağı kullanmıyoruz. Belki büyük bir çevre projesinin içinde değiliz.

Ama doğaya zarar vermemeyi seçtiğimiz her an, yaşam zincirinin korunmasına yardım ediyoruz.

Bir ağacı tek başımıza kurtaramadığımızı düşünebiliriz. Fakat davranışlarımızla bir yangının çıkmasını önleyebilir, bir canlının yuvasının yok olmasına engel olabilir ve bizden sonra gelecek insanların da o ormanı görebilmesine katkı sağlayabiliriz.

Ormanları korumak için kahraman olmamız gerekmiyor.

Dikkatli, duyarlı ve sorumlu olmamız yeterli.

Çünkü doğayı koruyan küçük bir davranış, düşündüğümüzden çok daha büyük bir iz bırakabilir.

Kaynaklar

• Dünya Sağlık Örgütü — Orman yangınlarında halk sağlığının korunması ve yangın dumanının sağlık üzerindeki etkileri.
• Birleşmiş Milletler Çevre Programı — Orman yangınlarının insanlar, doğa, iklim ve sürdürülebilir kalkınma üzerindeki etkileri.
• Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü — Orman yangınları, biyolojik çeşitlilik ve ekosistem sağlığı.
• Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli — İklim değişikliği, arazi bozulması ve Avrupa’da artan orman yangını riski.

 NOT : 

Haber :