Bastığımız Yerin Altında Bir Dünya Var: Toprak Ölürse Bize Ne Olur?

Toprağı çoğu zaman ayakkabımıza bulaşan çamur veya bitkilerin üzerinde yetiştiği cansız bir zemin olarak görürüz. Oysa birkaç santimetrelik toprağın altında bakteriler, mantarlar, solucanlar ve sayısız küçük canlı durmadan çalışır.

Soframızdaki ekmekten içtiğimiz suya kadar hayatımızı taşıyan bu görünmez dünya zarar gördüğünde, kaybedilen yalnızca toprak değildir.

Her Gün Üzerine Basıyoruz, Fakat Onu Tanımıyoruz

Bir ormanda yürürken ağaçları görürüz.

Bir derenin kenarında suyun sesini duyarız.

Gökyüzüne baktığımızda kuşları fark ederiz.

Fakat bütün bu yaşamın altında çalışan toprağı çoğu zaman görmeyiz.

Üzerine basar, yollar yapar, binalar kurar ve ürün yetiştiririz. Toprağın hep orada kalacağını düşünürüz.

Oysa toprak yalnızca taşların ufalanmasıyla oluşmuş cansız bir örtü değildir. İçerisinde bakteriler, mantarlar, solucanlar, akarlar, böcekler ve gözle görülemeyecek kadar küçük çok sayıda canlı yaşar.

FAO’ya göre toprak, gezegenimizdeki biyolojik çeşitliliğin yüzde 25’inden fazlasına ev sahipliği yapıyor. Dünya üzerindeki canlıların neredeyse yarısı, hayatlarının tamamını veya bir bölümünü toprağın içinde geçiriyor.

Ayağımızın altında sessiz fakat kalabalık bir dünya bulunuyor.

Biz o dünyayı görmüyoruz.

Fakat o dünya her gün bizim için çalışıyor.

Bir Avuç Toprağın İçinde Kimler Yaşıyor?

Elimize aldığımız bir avuç toprak hareketsiz görünebilir.

Oysa içinde gözle göremediğimiz bakteriler ve mantarlar; küçücük akarlar, nematodlar, böcek larvaları ve başka canlılar bulunabilir. Solucanlar ve karıncalar ise toprağın daha büyük sakinleri arasındadır.

FAO, toprak biyolojik çeşitliliğini; mikroorganizmalar, küçük omurgasızlar, solucanlar, termitler ve bitki kökleri arasındaki büyük yaşam ağı olarak tanımlıyor.

Bu canlıların her biri aynı işi yapmaz.

Bazıları dökülen yaprakları ve ölü bitkileri parçalar. Bazıları besin maddelerinin yeniden kullanılmasını sağlar. Bazıları toprağın içinde küçük kanallar açarak suyun ve havanın hareketine yardımcı olur. Mantarlar ve bakteriler ise bitki kökleriyle ilişkiler kurarak bitkilerin besinlere ulaşmasına katkıda bulunabilir.

Gözümüzün önünde görünmeyen bir iş bölümü vardır.

Bir ormandaki büyük aile nasıl herkesin katkısıyla ayakta kalıyorsa toprak da içindeki küçük canlıların ortak emeğiyle yaşamını sürdürür.

Soframızın İlk Basamağı Topraktır

Bir dilim ekmeği elimize aldığımızda önce buğdayı, değirmeni ve fırını düşünürüz.

Fakat o ekmeğin yolculuğu, toprağın içinde başlar.

Sebzeler, meyveler, tahıllar ve hayvanların beslendiği bitkiler sağlıklı toprağa ihtiyaç duyar. Toprağın içindeki canlılar, organik maddeleri parçalayarak besinlerin yeniden dolaşıma girmesine yardımcı olur.

FAO, toprak canlılarının bitki kalıntılarının ayrışması, besin döngüsü ve toprak yapısının düzenlenmesi gibi yaşamsal görevler üstlendiğini belirtiyor.

Toprak zayıfladığında bitkiler de zayıflar.

Bitkiler zayıfladığında ürün miktarı ve kalitesi etkilenebilir. Çiftçi aynı ürünü yetiştirmek için daha fazla suya, gübreye veya başka girdilere ihtiyaç duyabilir.

Toprağın acısı önce tarlada başlar.

Fakat sonunda pazara, mutfağa ve çocuklarımızın tabağına kadar ulaşır.

Solucanın Yaptığı İşi Makineyle Yapabilir miyiz?

Solucan çoğu insan için küçük ve önemsiz bir canlıdır.

Oysa toprağın içinde ilerlerken kanallar açar, organik maddeleri parçalar ve toprağın yapısına katkıda bulunur.

Toprakta yaşayan başka canlılar da benzer biçimde görünmeden çalışır. Bazıları atıkları parçalar, bazıları hastalık etkenlerinin dengelenmesine katkı sağlar, bazıları ise bitki kökleriyle karşılıklı yarar sağlayan ilişkiler kurar.

Bu küçük canlıların yaptığı iş için ne maaş öderiz ne de onları çalışırken görürüz.

Fakat onlar ortadan kaybolduğunda toprağın havalanması, su tutması, besinleri dönüştürmesi ve bitkilere destek olması zorlaşabilir.

Bir solucanı kaybetmek, yalnızca bir canlıyı kaybetmek değildir.

Toprağın içinde hiç durmadan çalışan küçük bir işçiyi kaybetmektir.

Toprak Suyu Nasıl Korur?

Sağlıklı toprak, yağan suyun bir bölümünü içine alır ve saklar.

Bitki kökleri, organik maddeler ve toprak canlılarının oluşturduğu boşluklar suyun toprağa süzülmesine yardımcı olur. Bu su daha sonra bitkiler tarafından kullanılabilir veya yer altı su kaynaklarının beslenmesine katkı sağlayabilir.

Fakat toprak sıkıştığında, üzeri betonla kaplandığında veya yapısı bozulduğunda suyun içine süzülmesi zorlaşır.

Yağmur toprağa girmek yerine yüzeyden hızla akar.

Bunun sonucunda hem erozyon hem de sel tehlikesi artabilir. Toprağın verimli üst katmanı suyla birlikte sürüklenerek dere ve göllere taşınabilir.

Birleşmiş Milletler Afet Riskini Azaltma Ofisi, toprak bozulmasının organik madde, verimlilik ve biyolojik çeşitlilik kaybına yol açabileceğini; erozyon ve aşırı taşkın risklerini artırabileceğini belirtiyor.

Toprağı korumak, yalnızca tarım alanını korumak değildir.

Yağmurun sele dönüşmeden toprağın içine girebilmesini de sağlamaktır.

Bir Santimetre Toprak Kaybolduğunda

Rüzgâr veya yağmurla sürüklenen toprak, gözümüze birkaç avuç çamur gibi görünebilir.

Fakat kaybolan bölüm çoğu zaman toprağın en verimli üst tabakasıdır. Bitki köklerinin, organik maddelerin ve canlıların yoğunlaştığı bu bölüm, kısa sürede yeniden oluşturulamaz.

Ağaçların kesilmesi, toprağın çıplak bırakılması, aşırı otlatma, yanlış tarım uygulamaları ve yangınlar erozyonu hızlandırabilir.

Toprak bir kez sürüklenip gittiğinde geri getirmek kolay değildir.

Bir ağacı yeniden dikebiliriz.

Bir dereyi temizleyebiliriz.

Fakat uzun yıllar boyunca oluşmuş verimli toprağı bir kamyonla getirip eski yaşamıyla birlikte yerine koyamayız.

Çünkü toprak yalnızca mineral değildir.

Toprak, zaman ve yaşamdır.

Toprak Zehirlenirse Bize Ulaşır mı?

Toprağa atılan kimyasallar, atık yağlar, piller, plastikler ve endüstriyel kirleticiler yalnızca düştükleri yerde kalmayabilir.

Bazı maddeler toprağın içindeki canlılara zarar verebilir. Bazıları yağmur suyuyla daha derine taşınabilir, su kaynaklarına ulaşabilir veya bitkiler tarafından alınabilir.

FAO, topraktaki bakteri ve mantarların bazı kirleticileri parçalama veya hareketsiz hâle getirme yeteneği sayesinde toprak biyolojik çeşitliliğinin kirlenmeyle mücadelede önemli rol oynayabileceğini belirtiyor. Ancak bu doğal kapasite sınırsız değildir.

Toprağa bıraktığımız bir atık gözümüzden kaybolduğunda sorun çözülmüş olmaz.

Sadece yolculuğuna başlamış olabilir.

Bir gün suya, bitkiye, hayvana veya soframıza geri dönebilir.

Doğa bizim attığımız hiçbir şeyi gerçekten “yok” etmez.

Yalnızca başka bir yere taşır veya başka bir biçime dönüştürür.

Toprak ile İklim Arasında Nasıl Bir Bağ Var?

Toprak, büyük miktarda karbon depolayabilir.

Bitkiler atmosferden aldıkları karbonun bir bölümünü kökleri aracılığıyla toprağa taşır. Ölü bitkiler ve diğer organik maddeler parçalandıkça karbonun bir kısmı toprakta tutulur.

Ancak toprağın aşırı işlenmesi, organik maddesini kaybetmesi veya bozulması, depolanmış karbonun atmosfere dönmesine katkıda bulunabilir.

UNEP, toprağın karbon depolama gücünün iklim değişikliğiyle mücadelede önemli olduğunu; toprağın verimliliğini ve ekosistemleri iyileştiren uygulamaların aynı zamanda atmosferdeki karbonun toprakta tutulmasına yardımcı olabileceğini bildiriyor.

Bu nedenle toprak ile iklim birbirinden ayrı değildir.

Toprağı yorduğumuzda yalnızca ürünümüzü değil, iklim karşısındaki dayanıklılığımızı da zayıflatabiliriz.

Toprak Yorulduğunu Nasıl Anlatır?

Toprak konuşmaz.

Fakat bize işaretler verir.

Üzerinde bitkiler seyrekleşir.

Yağmur yağdığında suyu emmek yerine çamurla birlikte akıtır.

Çatlaklar oluşur.

Ürün verimi düşer.

Solucanlar ve başka küçük canlılar azalır.

Bir zamanlar koyu renkli ve yumuşak olan toprak sertleşebilir, rengini ve kokusunu kaybedebilir.

UNEP, toprak bozulmasının gıda güvenliğini, su sistemlerini, biyolojik çeşitliliği ve iklim karşısındaki dayanıklılığı etkilediğini belirtiyor.

Toprağın feryadı yüksek sesli değildir.

Onu duymak için bazen yalnızca eğilip dikkatle bakmak gerekir.

Peki Biz Ne Yapabiliriz?

Toprağı korumak yalnızca çiftçilerin veya uzmanların görevi değildir.

Günlük hayatımızdaki basit davranışlarla biz de bu görünmez yaşamın yanında olabiliriz.

Çöplerimizi, pilleri, elektronik atıkları, boya ve kimyasal maddeleri toprağa bırakmamak atılabilecek en temel adımdır. Kullanılmış yağları bahçeye veya boş araziye dökmemek gerekir.

Bahçedeki bütün yaprakları çöp olarak görmek yerine, uygun koşullarda kompost yaparak yeniden toprağa kazandırabiliriz. Sebze ve meyve atıkları da doğru biçimde kompostlandığında toprağın organik maddesini destekleyen bir kaynağa dönüşebilir.

Toprağı sürekli çıplak bırakmamak önemlidir. Bitkiler ve doğal örtü, yağmur damlalarının toprağa doğrudan çarpmasını azaltır ve kökleriyle toprağı tutar.

Bahçelerde gereğinden fazla kimyasal gübre veya ilaç kullanmamak; ürünlerin talimatlarına, yerel kurallara ve uzman önerilerine uymak gerekir.

Ağaçları ve yeşil alanları korumak, yağmurun toprağa ulaşmasını ve erozyonun azalmasını destekler.

Piknikte çöpünü toplayan, pilini ayrı biriktiren, bahçesindeki toprağı zehirlemeyen ve çocuğuna bir solucanın neden önemli olduğunu anlatan herkes toprağı koruyor.

Aslında Birçoğumuz Bu Dünyaya Zaten Yardım Ediyoruz

Yere çöp atmayan insan toprağı koruyor.

Atık pilini çöpe veya doğaya bırakmayan kişi toprağı koruyor.

Bahçesinde ağaç yetiştiren aile toprağı koruyor.

Gereksiz kimyasal kullanmayan çiftçi toprağı koruyor.

Bir orman yangınının önlenmesine katkıda bulunan herkes, yalnızca ağaçları değil o ağaçların altında yaşayan görünmez dünyayı da koruyor.

Belki toprağın altında çalışan bakterileri ve mantarları göremiyoruz.

Belki kurtardığımız solucanın hangisi olduğunu hiçbir zaman öğrenemeyeceğiz.

Fakat attığımız küçük bir doğru adım, yüzlerce küçük canlının yaşam alanını koruyabilir.

Onlar da karşılığında suyumuzu, bitkilerimizi ve soframızı korumaya devam eder.

Toprak Büyük Ailenin Sessiz Büyüğüdür

Kalabalık bir ailede bazı insanlar çok konuşmaz.

Fakat herkesin yükünü taşır, sofrayı hazırlar ve kimse fark etmeden eksikleri tamamlar.

Toprak da doğanın sessiz büyüğü gibidir.

Üzerinde ormanları taşır.

İçinde sayısız canlıyı barındırır.

Suyu saklar.

Bitkileri besler.

Soframıza ulaşan yaşamın ilk adımını oluşturur.

Fakat toprak yorulduğunda ayağa kalkıp yardım isteyemez.

Onun yerine ürün azalır, su akıp gider, toz yükselir ve canlılar kaybolur.

Toprak ölürse yalnızca ayaklarımızın altındaki zemin kaybolmaz.

Soframızın bereketi, suyumuzun güvencesi ve çocuklarımızın geleceği de eksilir.

Bu nedenle yere her bastığımızda altında sessizce çalışan büyük bir dünya olduğunu hatırlamalıyız.

Çünkü biz toprağın üzerinde yaşamıyoruz.

Toprağın sayesinde yaşıyoruz.

Kaynaklar

• Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü — Toprak biyolojik çeşitliliği ve ekosistem hizmetleri.
• Birleşmiş Milletler Çevre Programı — Toprak sağlığı, arazi bozulması ve iklimle ilişkisi.
• Birleşmiş Milletler Afet Riskini Azaltma Ofisi — Toprak bozulması, erozyon ve taşkın riskleri.
• Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi — Toprak biyolojik çeşitliliği ve Küresel Toprak Biyoçeşitliliği Atlası.

Haber :