Roma’yı Sonsuza Dek Değiştiren İmparator

Roma İmparatorluğu’nun son büyük hükümdarı olarak kabul edilen I. Theodosius, yalnızca bir imparator değildi. O, antik dünyanın kaderini değiştiren isimlerden biriydi.

Pagan Roma’nın kapanışı, Hristiyanlığın devlet dini haline gelişi ve Roma İmparatorluğu’nun Doğu ile Batı olarak kalıcı biçimde ikiye ayrılması onun döneminde yaşandı. Tarihçiler bugün bile şu soruyu tartışıyor: Theodosius, Roma’yı kurtarmaya çalışan son lider miydi, yoksa parçalanmanın başlangıcını hızlandıran kişi mi?

       Roma İmparatorluğu’nun tarihinde bazı isimler vardır ki yalnızca yaşadıkları dönemi değil, kendilerinden sonraki bin yılı da etkiler. I. Theodosius tam olarak böyle bir figürdü.

MS 347 yılında Hispania’da, bugünkü İspanya topraklarında doğan Theodosius, asker kökenli bir aileden geliyordu. Ancak onu tarihin merkezine taşıyan şey yalnızca askeri yetenekleri olmadı. O, Roma’nın siyasi, dini ve kültürel yapısını kökten değiştiren kararların mimarıydı.

MS 379 yılında imparator ilan edildiğinde Roma zor günlerden geçiyordu. Özellikle 378’deki Adrianopolis Savaşı’nda Doğu Roma ordusunun Gotlar karşısında ağır yenilgi alması imparatorluğu sarsmıştı. İmparator Valens savaşta hayatını kaybetmiş, Roma ordusunun yenilmezliği ilk kez ciddi şekilde sorgulanmaya başlamıştı.

Theodosius tam da bu kaos ortamında göreve geldi.

Roma’nın Son Birleşik İmparatoru

 

 
Tarihçilerin çoğu Theodosius’u “Roma’nın son birleşik imparatoru” olarak tanımlar.

Çünkü onun ölümünden sonra Roma İmparatorluğu bir daha asla tam anlamıyla birleşemedi.

MS 395 yılında öldüğünde imparatorluk iki oğluna bırakıldı:

• Arcadius → Doğu Roma
• Honorius → Batı Roma

Bu ayrım başlangıçta geçici gibi görünse de kalıcı hale geldi. Doğu Roma yani Bizans yaklaşık bin yıl daha yaşamayı başardı. Batı Roma ise 476 yılında çöktü.

Bugün birçok tarihçi, Roma’nın gerçek kırılma noktasının Theodosius dönemi olduğunu düşünüyor.

Hristiyanlığı Devlet Dini Yapan İmparator
  

 
Theodosius’un en tartışmalı hamlelerinden biri dini politikaları oldu.

MS 380 yılında yayımlanan Selanik Fermanı ile İznik Konsili çizgisindeki Hristiyanlık, Roma’nın resmi dini ilan edildi.

Bu karar yalnızca dini bir değişim değildi. Roma’nın bin yıllık geleneksel pagan kültürü için de büyük bir kırılmaydı.

Tapınakların kapatılması, bazı pagan ritüellerinin yasaklanması ve devlet desteğinin kiliseye yönelmesi Roma toplumunda derin değişimlere yol açtı.

Bazı tarihçiler Theodosius’u “Hristiyan Roma’nın kurucusu” olarak görürken, bazıları ise onu antik Roma kültürünü sona erdiren kişi olarak değerlendiriyor.

“Roma’nın Ruhunu Değiştiren Adam”

Theodosius’un dönemi yalnızca siyasi değil, psikolojik bir dönüşüm dönemi olarak da görülüyor.

Çünkü onun öncesindeki Roma:

• çok tanrılı,
• askeri gücü merkez alan,
• geleneksel senato kültürünü sürdüren
  bir yapıdaydı.

Onun sonrasında ise:

• kilisenin yükseldiği,
• dini tartışmaların siyaseti belirlediği,
• Konstantinopolis merkezli yeni bir düzenin oluştuğu
  başka bir Roma ortaya çıktı.

Bu nedenle bazı tarihçiler Theodosius için şu ifadeyi kullanır:

“O, Roma’nın sınırlarını değil, ruhunu değiştirdi.”

Gizemli Ölümü ve Sonrası

Theodosius, MS 395 yılında Milano’da öldü. Ölüm nedeni konusunda farklı görüşler bulunsa da dönemin kayıtları büyük ihtimalle hastalık nedeniyle öldüğünü gösteriyor.

Ancak asıl gizem, ölümünden sonra başladı.

Çünkü güçlü bir liderin yokluğunda:

• saray entrikaları arttı,
• generaller güç kazandı,
• barbar kavimlerin baskısı yoğunlaştı,
• Batı Roma hızla zayıfladı.

Birçok tarihçi şu soruyu hâlâ tartışıyor:

Eğer Theodosius birkaç yıl daha yaşasaydı Roma parçalanır mıydı?

Bu sorunun kesin bir cevabı yok. Ancak kesin olan bir şey var:
Onun ölümü, dünya tarihinin yönünü değiştiren olaylardan biri oldu.

İstanbul ile Bağlantısı

Theodosius denildiğinde İstanbul da unutulmuyor.

Bugün Sultanahmet Meydanı’nda bulunan ünlü Mısır Dikilitaşı’nın kaidesinde Theodosius’un adı yer alıyor. Ayrıca İstanbul’un meşhur Theodosius Surları da onun hanedanıyla ilişkilendiriliyor.

Bu nedenle birçok tarihçi, Bizans’ın gerçek yükselişinin temelinin Theodosius döneminde atıldığını düşünüyor.

Tarihçilerin Bitmeyen Tartışması

Modern tarihçiler Theodosius konusunda ikiye ayrılıyor.

Bazıları onu:

• Roma’yı kurtarmaya çalışan son büyük lider,
• devlet otoritesini toparlayan imparator,
• Bizans’ın temelini atan kişi
  olarak görüyor.

Diğerleri ise:

• dini baskıları artırdığını,
• Roma’nın geleneksel yapısını bozduğunu,
• imparatorluğu kalıcı bölünmeye sürüklediğini
  savunuyor.

Fakat her iki tarafın da kabul ettiği ortak nokta şu:

I. Theodosius olmadan dünya tarihi bugün bildiğimiz şekilde olmayabilirdi.

Kaynaklar

• Ammianus Marcellinus — Res Gestae
• Zosimus — Historia Nova
• Socrates Scholasticus — Ecclesiastical History
• Peter Brown — The Rise of Western Christendom
• Averil Cameron — The Later Roman Empire
• Stephen Williams & Gerard Friell — Theodosius: The Empire at Bay
• Wikimedia Commons — Roman Empire about 395 (Public Domain Map)

Haber :