Hıttin’de Haçlı ordusunu büyük bir yenilgiye uğratan, 88 yıl sonra Kudüs’ü yeniden Müslüman hâkimiyetine alan Selahaddin Eyyûbî’ye zaferinin ardındaki kararları soruyoruz.

“Kudüs’ü fethettiğinizde sizi intikam almaktan alıkoyan neydi?”

Kudüs’te neden toplu intikama izin vermedi? Hıttin esirlerine aynı merhameti gösterdi mi? Müslüman hükümdarlarla savaşırken gerçekten yalnızca birlik mi amaçlıyordu? III. Richard’a duyduğu söylenen saygı ne ölçüde gerçekti?

Kudüs Surlarının Önünde Bir Gece

1187 yılının ekim ayının başındayız.

Güneş, Kudüs surlarının arkasında kaybolmuş. Şehrin taş duvarları, günün son ışıkları altında kızıl ile sarı arasında değişen bir renge bürünmüş.

Surların dışındaki tepelerde çadırlar sıralanıyor. Atların soluk alışları, nöbetçilerin ayak sesleri ve uzaktan duyulan metal şakırtıları geceye karışıyor. Şehir kapılarının ardında binlerce insan, sabah ne olacağını bilmeden bekliyor.

Yaklaşık üç ay önce Hıttin’de Kudüs Krallığı’nın ana ordusu dağıtılmıştı. Ardından Akka, Nablus, Yafa, Beyrut ve daha birçok şehir Selahaddin’in kuvvetlerinin eline geçmişti. Şimdi savaşın en büyük hedefi olan Kudüs de teslim olmanın eşiğindeydi. Hıttin zaferi, Filistin’in büyük bölümünü Selahaddin’in önüne açmıştı. Fordham Üniversitesi Orta Çağ Kaynakları

Şehirde savunmayı yöneten İbelinli Balian ile yapılan görüşmeler sonuçlanmak üzere.

Selahaddin Eyyûbî’nin çadırına doğru ilerliyoruz.

Çadırın içerisinde gösterişli bir taht yok. Ortadaki büyük masanın üzerinde Kudüs’ün surlarını, kapılarını ve çevredeki tepeleri gösteren bir harita bulunuyor. Yağ kandillerinin titrek ışığı haritanın üzerine düşüyor.

Selahaddin masanın başında ayakta bekliyor.

Bakışları zafer kazanmış bir hükümdarın coşkusundan çok, ertesi gün vereceği kararın ağırlığını taşıyor.

Kendisine ilk sorumuzu yöneltiyoruz.

“Kudüs’ü geri aldığınızda sizi intikamdan alıkoyan neydi?”

— 1099 yılında Haçlılar Kudüs’e girdiklerinde Müslümanlar ve Yahudiler büyük bir kıyıma uğradı. Şimdi şehir sizin elinize geçiyor. Aynı şekilde karşılık vermeyi hiç düşünmediniz mi?

Selahaddin Eyyûbî:

“Bir şehrin geçmişte gördüğü zulüm, yeni bir zulmün gerekçesi hâline gelirse kanın sonu gelmez.

1099’da yapılanları unutmuş değildik. Kudüs’te dökülen kanın hatırası yalnızca kitaplarda değil, insanların hafızasında da yaşıyordu. Ordumdaki pek çok kişi bunun hesabının sorulmasını istiyordu.

Ben de öfke duymadığımı söyleyemem.

Fakat bir hükümdarın görevi, öfkesini ordusuna dağıtmak değildir. Öfke bir an için insanı güçlü gösterebilir; ancak adaletle sınırlandırılmazsa kazandığınız şehri ahlaken kaybedersiniz.

Kudüs bizim için kutsaldı. Onu cesetlerle doldurmak, kurtarmak istediğimiz şehrin ruhuna ihanet etmek olurdu.”

Tarihî Not

Birinci Haçlı Seferi sırasında Kudüs, 15 Temmuz 1099’da ele geçirilmiş ve şehirdeki Müslümanlarla Yahudilere yönelik büyük bir katliam gerçekleştirilmişti. Dönemin kaynakları ölü sayısı konusunda birbirinden çok farklı rakamlar verir; ancak geniş çaplı bir kıyım yaşandığı konusunda tarihçiler arasında görüş birliği bulunmaktadır.

Selahaddin’in 2 Ekim 1187’deki hâkimiyet değişimini 1099’daki gibi toplu bir katliama dönüştürmemesi, tarihsel açıdan belirgin bir farktır. Bununla birlikte 1187’de herkes karşılıksız serbest bırakılmamış; teslim anlaşması fidye esasına dayanmış ve ödeme yapamayanların bir bölümü esir edilmiştir. Fordham Üniversitesi – Kudüs’ün teslim şartları

“Fakat ilk görüşmede intikamla tehdit ettiğiniz aktarılıyor”

— Bazı İslam tarihçileri, teslim olmak isteyen Kudüslülere ilk başta, “1099’da Müslümanlara nasıl davranıldıysa size de öyle davranacağım” dediğinizi aktarıyor. Bu durumda merhamet başından beri verdiğiniz kesin bir karar değil miydi?

Selahaddin Eyyûbî:

“Bir kuşatma yalnızca kılıçlarla yapılmaz. Söylenen sözler de savaşın bir parçasıdır.

Şehir henüz teslim olmamıştı. Duvarların ardındakiler direnmeye devam ediyor, yardım gelmesini bekliyordu. Onlara sonuçların ağırlığını göstermek istedim.

Evet, öfke vardı. Ordumda da vardı, bende de.

Fakat hükümdarlık, insanın ilk öfkesiyle son kararının aynı olmamasını gerektirir. Balian yeniden geldiğinde, şehirdeki insanların savaşarak ölmeye hazır olduklarını; yenileceklerini anlarlarsa kutsal mekânlara zarar verebileceklerini ve Müslüman esirleri öldürebileceklerini söyledi.

Önümde iki yol vardı: Şehri zorla almak veya teslim şartlarını kabul etmek.

Zorla alsaydık askerlerimi tamamen durdurmak daha güç olacaktı. Teslimi kabul ederek hem Kudüs’ü hem insanları hem de kutsal mekânları koruyabilirdim.”

Tarihî Not

İbnü’l-Esîr’in aktardığına göre Selahaddin ilk teslim talebini reddetmiş ve 1099’da Kudüs halkına nasıl davranıldıysa aynı şekilde karşılık vereceğini bildirmişti. İbelinli Balian ise savunmacıların ölmeden önce kutsal yapıları tahrip edebileceğini ve ellerindeki Müslüman esirleri öldürebileceğini söyleyerek pazarlık gücü oluşturmaya çalıştı.

Selahaddin daha sonra komutanlarıyla görüşerek şehri yeni bir kan dökülmeden teslim almanın daha doğru olacağına karar verdi. Kaynaklardaki ayrıntılar farklılaşsa da teslim anlaşmasının yoğun bir pazarlık sonunda gerçekleştiği anlaşılmaktadır. Teslim görüşmelerine ilişkin Orta Çağ kayıtları

Kudüs Halkı Gerçekten Karşılıksız mı Serbest Bırakıldı?

— Sizin Kudüs’teki herkesi bağışladığınız anlatılıyor. Fakat tarihî kayıtlarda erkeklerden 10, kadınlardan 5, çocuklardan 2 dinar fidye alındığı; parasını ödeyemeyenlerin esir edildiği yazıyor. Bu, anlatılan mutlak merhamet tablosuyla çelişmiyor mu?

Selahaddin Eyyûbî:

“Bir hükümdarın kendi çağının kurallarından tamamen bağımsız hareket ettiğini söylemek doğru olmaz.

Şehir savaşla alınmış olsaydı, o dönemin savaş hukukunda halkın çok daha ağır sonuçlarla karşılaşması beklenirdi. Biz şehri bir teslim anlaşmasıyla aldık. Çıkmak isteyenlerin fidye ödemesi kararlaştırıldı.

Bu anlaşmanın sert olmadığı söylenemez.

Fakat fidyesini ödeyemeyen yaşlıların serbest bırakılmasını emrettim. Kardeşim el-Melikü’l-Âdil’in, Balian’ın ve patriğin talebi üzerine çok sayıda insan bağışlandı. Bazı kadınların aileleriyle birlikte ayrılmasına izin verildi. Yine de bütün yoksulların kurtarıldığını söylersem gerçeği gizlemiş olurum.

Zaferi kıyıma dönüştürmedik; fakat çağımızın bütün acımasızlığını da ortadan kaldıramadık.”

Sezar’ın Hakkı Sezar’a

Kudüs’ün tesliminden sonra yaşananları yalnızca “herkes özgür bırakıldı” biçiminde anlatmak tarihî gerçeği eksik bırakır.

Anlaşmaya göre fidyesini belirlenen sürede ödeyen Latin Hristiyanlar şehirden ayrılabilecekti. İmâdeddin el-İsfahânî’nin verdiği ve modern araştırmalarda temkinle kullanılan rakamlara göre, ödeme yapamayan yaklaşık 15 bin kişi esir kaldı. Orta Çağ kaynaklarının nüfus rakamları her zaman kesin kabul edilmemelidir; ancak fidyesini ödeyemeyenlerin tamamının özgür bırakılmadığı açıktır.

Buna karşılık yaşlıların, bazı kadınların ve farklı grupların bağışlandığı; Selahaddin’in kardeşi el-Âdil’in kendisine verilen bin kişiyi serbest bıraktığı ve Müslüman görevlilerin şehirden çıkan kafileleri koruduğu da kayıtlarda yer almaktadır. Latin göçü ve fidye kayıtları

Selahaddin’in tavrı kendi çağının şartları içerisinde dikkat çekici bir ölçülülük gösterir; fakat bunu modern anlamda eksiksiz bir insan hakları uygulaması gibi sunmak doğru değildir.

“Şehirdeki kiliseleri neden yıktırmadınız?”

— Kudüs, Müslümanlar kadar Hristiyanlar ve Yahudiler için de kutsal bir şehirdi. Kutsal Kabir Kilisesi’nin yıkılmasını isteyenler olduğu aktarılıyor. Neden buna izin vermediniz?

Selahaddin Eyyûbî:

“Bir inancı, onun taşlarını yıkarak yok edemezsiniz.

Kudüs yalnızca bir ordunun veya bir milletin şehri değildir. İnsanların yüzyıllardır dua ettiği bir yeri yok etmek, geleceğe yeni bir nefret bırakmaktan başka sonuç doğurmaz.

Kutsal Kabir Kilisesi hakkında farklı görüşler ileri sürüldü. Fakat Hz. Ömer’in Kudüs’e girdiğinde gösterdiği ölçü ortadaydı. Ben şehre onun adaletini hatırlatan bir düzenle girmek istedim.

Mescid-i Aksâ ve Kubbetü’s-Sahra yeniden Müslüman ibadetine açılacaktı. Fakat bunun için Hristiyanların bütün kutsal mekânlarını ortadan kaldırmamız gerekmiyordu.”

Tarihî Not

Kudüs’ün ele geçirilmesinden sonra Kutsal Kabir Kilisesi’nin geleceği tartışıldı. Bazı isimler kilisenin yıkılmasını önerdi; bu görüş kabul edilmedi. Yerli Hristiyanların belirli şartlarla şehirde kalmalarına ve ibadetlerini sürdürmelerine izin verildi. Yahudilerin de Haçlı yönetimi sırasında dışlandıkları Kudüs’e yeniden yerleşmelerine imkân sağlandı.

Latin Hristiyanların şehre hac amacıyla dönüşleri ise hemen gerçekleşmedi. 1192’de yapılan anlaşmadan sonra silahsız Hristiyan hacıların Kudüs’ü ziyaret etmesine izin verildi. Kudüs’teki Hristiyan toplulukların durumu

“Merhametliydiniz; fakat Hıttin’den sonra esirleri idam ettirdiniz”

— Kudüs’te gösterdiğiniz ölçülülükle tanınıyorsunuz. Buna karşılık Hıttin Savaşı’ndan sonra esir alınan Tapınak ve Hospitalier şövalyelerinin önemli bir bölümünü idam ettirdiniz. Bu iki davranış nasıl aynı kişiye ait olabilir?

Selahaddin’in yüzündeki sakin ifade değişiyor.

Kısa bir sessizlikten sonra cevap veriyor.

Selahaddin Eyyûbî:

“Ben savaşın dışında yaşayanlarla, savaşı sürekli kılmaya yemin etmiş askerî toplulukları aynı şekilde değerlendirmedim.

Tapınak ve Hospitalier şövalyelerini yalnızca mağlup olmuş askerler olarak görmüyorduk. Onlar bölgedeki savaşın en kararlı ve yeniden silahlanması en muhtemel güçleriydi. Serbest bırakılmaları hâlinde yeniden karşımıza çıkacaklarını düşünüyorduk.

Verdiğim karar sertti.

Bugün bu kararın sorgulanmasını anlayabilirim. Bir hükümdarın merhameti anlatılırken sert kararları saklanırsa ortaya tarih değil, efsane çıkar.

Kudüs’teki halkın topluca cezalandırılmasını reddetmem, savaş alanında hiç ağır karar vermediğim anlamına gelmez.”

Tarihî Not

Hıttin zaferinin ardından Kudüs Kralı Guy de Lusignan ve birçok soylu esir alındı. Guy’ın hayatı bağışlanırken, Renaud de Châtillon öldürüldü. Ayrıca esir alınan Tapınak ve Hospitalier şövalyelerinden çok sayıda kişi Selahaddin’in emriyle idam edildi.

Bu olay, Selahaddin’in tarihsel portresinin yalnızca merhamet üzerinden okunamayacağını gösteren en önemli örneklerden biridir. Cambridge Dünya Soykırım Tarihi’nde de Hıttin sonrasındaki Hristiyan esirlerin toplu infazı, dönemin kaynaklarının dili üzerinden ele alınmaktadır. Cambridge University Press

“Renaud de Châtillon’u neden öldürdünüz?”

— Hıttin’den sonra Kudüs Kralı Guy’ın hayatını bağışladınız; fakat Renaud de Châtillon’u öldürdünüz. Bunun nedeni kişisel öfke miydi, yoksa siyasi bir karar mıydı?

Selahaddin Eyyûbî:

“Renaud yalnızca savaş meydanında karşılaştığım bir komutan değildi.

Yapılan ateşkesleri ihlal etti. Ticaret ve hac kervanlarına saldırdı. Kızıldeniz’e gemiler indirerek Mekke ve Medine’yi tehdit edecek girişimlerde bulundu. Verdiği sözleri bağlayıcı görmedi.

Bir hükümdarın karşısındaki düşmanına saygı duyması mümkündür. Fakat hiçbir anlaşmayı tanımayan bir kişiyle sürdürülebilir barış kurulamaz.

Onu cezalandırmamda öfke vardı; bunu inkâr etmem. Fakat karar yalnızca öfkeye dayanmıyordu. Onun varlığı yapılan her ateşkesi güvensiz hâle getiriyordu.”

Gerçek mi, Rivayet mi?

“Selahaddin, Renaud de Châtillon’un başını bizzat kesti.”

Dönemin kaynakları olayın ayrıntılarında tam olarak birleşmez. Bazı kronikler Selahaddin’in Renaud’ya kılıcıyla vurduğunu ve infazın askerler tarafından tamamlandığını; bazıları ise öldürme eylemini doğrudan Selahaddin’e bağlar.

Kesin olan, Renaud’nun Selahaddin’in huzurunda ve onun kararıyla öldürüldüğüdür. Fakat sahnenin popüler filmlerdeki biçimini değişmez bir tarihî görüntü gibi kabul etmek doğru olmaz. Renaud’nun Müslüman dünyasında başlıca düşmanlardan biri hâline gelmesi akademik çalışmalarda da ele alınmaktadır. Cambridge Üniversitesi – Bernard Hamilton’ın araştırması

“Hıttin’i gerçekten yalnızca susuzluk mu kazandırdı?”

— Hıttin zaferiniz genellikle Haçlı ordusunu susuz bırakmanızla açıklanıyor. Zaferin sırrı yalnızca su kaynaklarını kontrol etmek miydi?

Selahaddin Eyyûbî:

“Susuzluk tek başına bir orduyu yenmez; fakat yanlış yerde yakalanmış bir ordunun bütün hatalarını büyütür.

Haçlı ordusunun Saffûriye’deki güvenli ve sulak mevzisinden ayrılmasını bekledik. Taberiye’ye doğru yürümeye başladıklarında onları uzaktan izlemekle kalmadık. Öncü birliklerimiz sürekli baskı kurdu. İlerlemelerini yavaşlattık ve suya ulaşmalarını engelledik.

Ateş, duman, okçular ve süvarilerin sürekli hareketi onları yordu. Orduları birlikte kalmakta zorlandı.

Asıl zafer, düşmanı bizim istediğimiz yerde savaşmaya mecbur bırakmaktı.”

Tarihî Not

4 Temmuz 1187’deki Hıttin Savaşı’nda Selahaddin’in ordusu, Haçlı kuvvetlerini su kaynaklarından uzak, sıcak ve elverişsiz bir arazide karşılamayı başardı. Haçlı ordusunun ağır teçhizatı, susuzluk, kesintisiz taciz ve komuta hataları yenilgiyi hızlandırdı.

Ancak Hıttin’i yalnızca “suyu kesti ve kazandı” cümlesine indirgemek eksik olur. Zafer; istihbarat, arazi seçimi, hareketli süvari kuvvetleri, düşman içindeki görüş ayrılıkları ve uzun süreli askerî hazırlığın sonucuydu.

“Müslümanları birleştirirken Müslümanlarla da savaştınız”

— Sizi Müslüman dünyasını Haçlılara karşı birleştiren hükümdar olarak tanıyoruz. Ancak bu birliği kurarken Halep, Musul ve diğer Müslüman yönetimlerle savaştınız. Gerçek amacınız birlik miydi, yoksa kendi iktidarınızı genişletmek mi?

Selahaddin Eyyûbî:

“Birliğin benim idarem altında kurulmasını istediğim doğrudur. Bunu saklamam.

Parçalanmış emirliklerin her biri kendi hesabıyla hareket ederken ortak bir savunma kurulamazdı. Mısır’ın zenginliği Suriye’nin askerî gücüyle birleşmeden Kudüs Krallığı karşısında kalıcı sonuç alınamazdı.

Fakat her hükümdar, kendi fetihlerini daha büyük bir amaçla açıklar. Benim de kendimi bu sorgulamanın dışında tutmam doğru olmaz.

Birliği sağladım; ancak bunu yalnızca ikna ederek yapmadım. Savaştım, kuşattım, siyasi baskı uyguladım ve ailemin hâkimiyetini genişlettim.

Beni değerlendirirken yalnızca söylediğim gayeye değil, kullandığım yöntemlere de bakmalısınız.”

Değerlendirme

Selahaddin’in yükselişi doğrudan Haçlılarla mücadele ederek başlamadı. Amcası Şirkuh’un yanında Mısır seferlerine katıldı, 1169’da Fâtımî veziri oldu ve 1171’de Fâtımî hilafetinin sona ermesinden sonra Mısır’ı Abbâsî halifeliği adına Sünni siyasi düzene bağladı.

Nûreddin Mahmud Zengî’nin 1174’te ölümünden sonra Şam’a girdi; ardından Halep ve Musul merkezli Zengî yöneticileriyle mücadele etti. Dolayısıyla kurduğu birlik hem Haçlı tehlikesine karşı stratejik bir proje hem de Eyyûbî ailesinin iktidarını genişleten bir fetih süreciydi.

Selahaddin’i yalnızca “dağınık Müslümanları barış yoluyla bir araya getiren kişi” şeklinde anlatmak eksik kalır. Fakat Mısır ile Suriye’nin kaynaklarını aynı hedefte birleştirmeden Hıttin ve Kudüs sonuçlarına ulaşılması da son derece güçtü.

“I. Richard’la gerçekten dost muydunuz?”

— İngiltere Kralı Aslan Yürekli Richard ile aranızda büyük bir dostluk olduğu, birbirinize hediyeler gönderdiğiniz ve şövalyece saygı duyduğunuz anlatılıyor. Gerçekten dost muydunuz?

Selahaddin Eyyûbî:

“Biz dost değil, birbirinin gücünü anlamış iki rakiptik.

Richard cesur, hızlı karar veren ve askerlerinin önünde savaşan bir hükümdardı. Onu küçümsemek, karşımdaki tehlikeyi anlayamamak olurdu.

Aramızda elçiler gidip geldi. Hediyeler gönderildi, teklifler yapıldı, hastalık ve ihtiyaç zamanlarında nezaket gösterileri yaşandı. Fakat bütün bunlar savaşın bittiği anlamına gelmiyordu.

O Kudüs’ü almak istiyordu; ben Kudüs’ü korumak istiyordum.

Bir düşmana saygı duymak, ona teslim olmak değildir.”

Gerçek mi, Rivayet mi?

“Selahaddin ile Aslan Yürekli Richard yüz yüze görüştü.”

Bunu doğrulayan güvenilir bir kayıt bulunmamaktadır. İki hükümdar elçiler ve Richard’ın Selahaddin’in kardeşi el-Âdil’le yaptığı görüşmeler üzerinden haberleşti; ancak bizzat karşı karşıya geldiklerine ilişkin anlatılar daha çok sonraki dönemlerin şövalyelik efsaneleriyle güçlenmiştir.

Richard, Akka ve Arsuf’ta önemli başarılar kazandı; fakat Kudüs’ü ele geçiremedi. 1192’deki Yafa Antlaşması’yla sahil şeridinin bir bölümü Haçlıların elinde kalırken Kudüs Selahaddin’in hâkimiyetinde kaldı ve silahsız Hristiyan hacıların şehri ziyaret etmesi kabul edildi. İngiliz Kraliyet Ailesinin resmî tarih sayfası da III. Haçlı Seferi’nin 1192 Yafa Antlaşması’yla sonuçlandığını belirtmektedir. The Royal Family – Richard I

“Akka’daki esirlerin öldürülmesi sizi değiştirdi mi?”

— Richard, Akka’nın tesliminden sonra binlerce Müslüman esiri öldürttü. Bu olaydan sonra intikam almayı düşündünüz mü?

Selahaddin Eyyûbî:

“Akka’da yaşananlar ordumuzun hafızasında derin bir yara bıraktı.

Esirlerin aileleri vardı. Onların teslim şartlarının yerine getirilmesini beklediklerini biliyordum. Öldürüldüklerinde yalnız askerlerimizi değil, yapılan anlaşmalara duyulan güveni de kaybettik.

Bundan sonra savaş daha sertleşti. Bizim elimizdeki Hristiyan esirler de öldürüldü.

Bunu zafer saymam.

Savaşta bir tarafın yaptığı zulüm, karşı tarafın sertliğini artırır. Sonunda herkes kendi yaptığını ötekinin yaptıklarıyla açıklamaya başlar. Akka bize, intikamın iki tarafı da nasıl aşağıya çekebileceğini gösterdi.”

Tarihî Not

Akka’nın 1191’de tesliminden sonra Richard, teslim şartlarının uygulanması konusundaki anlaşmazlığın ardından yaklaşık 2.700 Müslüman esirin öldürülmesini emretti. Cambridge’in Orta Çağ tarihi çalışması da bu toplu infazı III. Haçlı Seferi’nin önemli olaylarından biri olarak kaydeder. Cambridge University Press

Selahaddin’in kuvvetleri de bunun ardından ellerindeki bazı Hristiyan esirleri öldürdü. Bu olay, Selahaddin–Richard mücadelesini yalnızca karşılıklı nezaket ve şövalyelik üzerinden anlatmanın neden yetersiz olduğunu gösterir.

“Kudüs’ü aldınız ama Haçlı varlığına son veremediniz”

— Hıttin’de büyük bir zafer kazandınız ve Kudüs’ü aldınız. Buna rağmen Sûr’u ele geçiremediniz. Üçüncü Haçlı Seferi geldiğinde Akka’yı kaybettiniz, Arsuf’ta yenildiniz ve Haçlılar sahilde tutunmayı başardı. Bu, zaferinizi tamamlayamadığınız anlamına gelmiyor mu?

Selahaddin Eyyûbî:

“Bir zafer, bütün savaşların sona erdiği anlamına gelmez.

Hıttin’den sonra önümüzde pek çok şehir vardı. Kudüs’ün manevi değeri nedeniyle onu geciktirmek istemedim. Fakat Sûr’un düşmemesi, Haçlıların yeniden kuvvet toplayabilecekleri bir kapı bıraktı.

Bu kararın sonucunu daha sonra gördük.

Üçüncü Haçlı Seferi karşısında her savaşı kazanmadım. Akka’yı kaybettik, Arsuf’ta geri çekilmek zorunda kaldık. Richard güçlü bir rakipti.

Fakat o da Kudüs’e ulaşamadı.

Savaşın sonunda iki taraf da istediği her şeyi alamadı. Ben Kudüs’ü korudum; o kıyıda bir Haçlı varlığını sürdürdü. Bazen hükümdarın görevi kusursuz bir zafer kazanmak değil, kaybedilmemesi gereken şeyi elinde tutmaktır.”

Tarihî Değerlendirme

Bu cevap Selahaddin’in askerî hayatını gerçekçi biçimde özetlemektedir. Hıttin büyük bir stratejik başarıydı; ancak Sûr’un ele geçirilememesi Haçlıların toparlanmasına imkân verdi. III. Haçlı Seferi sırasında Selahaddin Akka’yı kaybetti ve Arsuf’ta mağlup oldu.

Bununla birlikte Richard’ın ordusu da Kudüs’ü geri alamadı. 1192’de ulaşılan barış, kesin bir tarafın bütün amaçlarına ulaştığı sonuç değil, iki tarafın da sınırlarını kabul ettiği bir uzlaşmaydı.

“Öldüğünüzde gerçekten cenazenizi kaldıracak paranız yok muydu?”

— Ölümünüzden sonra hazinenizde cenaze masraflarını karşılayacak kadar bile para bulunmadığı anlatılıyor. Bu gerçek mi?

Selahaddin Eyyûbî:

“Devletin hazinesi hükümdarın kesesi değildir.

Hayatım boyunca gelirlerin büyük bölümünü orduya, yönetime, vakıflara, yardım isteyenlere ve siyasi ittifaklara harcadım. Cömertlik yalnız bir karakter özelliği değil, hükümdarlığın da araçlarından biriydi.

Arkamda büyük bir şahsi servet bırakmadığım doğrudur.

Fakat bunu anlatırken beni dünyadan bütünüyle elini çekmiş bir derviş gibi göstermeyin. Ben büyük ordular yöneten, saraylarda yaşayan, şehirler ve ülkeler üzerinde hüküm kuran bir sultandım. Kişisel servet biriktirmemiş olmam, iktidarın imkânlarından uzak yaşadığım anlamına gelmez.”

Gerçek mi, Rivayet mi?

Selahaddin’in 4 Mart 1193’te Şam’da ölümünden sonra çok az kişisel para bıraktığına ilişkin bilgi, çağdaşı ve biyografi yazarı Bahâeddin İbn Şeddâd’a dayanmaktadır.

Ancak sıkça tekrarlanan “cenazesi için hiç para bulunamadı” cümlesinin farklı anlatımları vardır. En güvenli ifade, Selahaddin’in ölümünde büyük bir şahsi servet bırakmadığı ve cömertliğiyle tanındığıdır.

“Bugün yaşasaydınız insanlara ne söylerdiniz?”

— Bugünün dünyasında yaşasaydınız, Kudüs için hâlâ çatışan ve birbirini tarih üzerinden suçlayan insanlara ne söylerdiniz?

Selahaddin bir süre cevap vermiyor.

Çadırın dışından surlara doğru bakan nöbetçilerin sesleri geliyor.

Selahaddin Eyyûbî:

“Kutsal bir şehri sevdiğini söyleyen insan, önce o şehirde yaşayanların hayatını kutsal görmelidir.

Geçmişte uğranılan zulüm unutulmamalıdır. Fakat tarih, yeni bir zulme izin veren mühür hâline getirilmemelidir.

Zafer kazandığınız gün ne yaptığınız, savaştığınız gün gösterdiğiniz cesaretten daha uzun süre hatırlanır.

Düşmanınızı mağlup edebilirsiniz. Fakat onun çocuklarına yalnız korku ve kin bırakırsanız, geleceğin savaşını da hazırlamış olursunuz.

Benim hayatımdan yalnız zaferleri değil, sert kararların hangi acılara yol açtığını da öğrenin. Bir hükümdarı seviyorsanız onu efsaneleştirmeyin. Çünkü insanı kusursuz göstermek, onun gerçek tercihlerinden çıkarılacak dersleri yok eder.”

Röportaj Sonrası: Selahaddin’i Büyük Yapan Yalnızca Kudüs’ü Alması mıydı?

Selahaddin Eyyûbî’nin tarihî büyüklüğü yalnızca 1187’de Kudüs’ü ele geçirmesinden kaynaklanmaz.

O, Mısır ile Suriye’yi aynı siyasi ve askerî hedef etrafında birleştirdi. Hıttin’de düşmanını istediği araziye çekerek Orta Çağ’ın en belirleyici meydan savaşlarından birini kazandı. Kudüs’ü aldıktan sonra 1099’daki kıyımı tekrarlamadı ve teslim anlaşmasının genel çerçevesine bağlı kaldı. Hatta danışmanı İmâdeddin’in, şehirden ayrılanların kilise hazinelerine el konulması yönündeki önerisini anlaşmanın sonradan farklı yorumlanmasının ihanet sayılabileceği gerekçesiyle reddettiği aktarılır. Fordham Üniversitesi – Antlaşmaya bağlılık kaydı

Ancak Selahaddin’i yalnızca “herkesi bağışlayan merhametli hükümdar” şeklinde anlatmak da doğru değildir.

Kudüs’te fidye ödeyemeyenlerin bir bölümü esir edildi. Hıttin’den sonra çok sayıda Tapınak ve Hospitalier şövalyesi onun emriyle öldürüldü. Renaud de Châtillon’un infazına karar verdi. Müslüman birliğini oluştururken başka Müslüman yönetimlerle savaştı ve Eyyûbî ailesinin iktidarını genişletti.

Bütün bunlar, Kudüs’te verdiği kararın değerini azaltmaz. Tam tersine o kararın otomatik olmadığını gösterir.

Selahaddin’in önünde intikamı meşrulaştırabilecek güçlü bir tarihî hafıza, zafer kazanmış büyük bir ordu ve 1099’un acısını taşıyan bir toplum vardı. Buna rağmen Kudüs’ü yeni bir toplu kıyımın sahnesine çevirmedi.

Ana Sorunun Cevabı

Selahaddin Eyyûbî’yi intikamdan alıkoyan tek bir neden değildi.

İnancı, hükümdarlık anlayışı, Hz. Ömer’in Kudüs’e girişini örnek alan tarihî hafıza, kutsal mekânların korunması, teslim anlaşmasına bağlı kalma isteği ve yeni bir direnişi önleme düşüncesi birlikte etkili oldu.

Kararında hem ahlaki ölçü hem de siyasi akıl vardı.

Selahaddin’i büyük yapan, hiç sertleşmemiş olması değil; intikam için en güçlü imkâna sahip olduğu anda Kudüs’ü toplu bir cezalandırma alanına dönüştürmemesiydi.

Bilgilendirme

Bu röportaj gerçek bir görüşme değildir. Sorular ve cevaplar, tarihî kaynaklarda yer alan bilgiler temel alınarak hazırlanmış kurgusal bir çalışmadır. Cevaplar Selahaddin Eyyûbî’ye ait doğrudan sözler olarak değerlendirilmemelidir.

Tırnak içerisindeki röportaj cevapları, tarihî olayları anlaşılır hâle getirmek amacıyla oluşturulmuştur. Doğrudan tarihî alıntılar ayrıca belirtilmiştir.

Kaynakça

• Bahâeddin İbn Şeddâd, The Rare and Excellent History of Saladin, çev. D. S. Richards.
• Malcolm C. Lyons ve D. E. P. Jackson, Saladin: The Politics of the Holy War, Cambridge University Press.
• Anne-Marie Eddé, Saladin, Harvard University Press.
• Jonathan Phillips, The Life and Legend of the Sultan Saladin, Yale University Press.
• Peter W. Edbury, The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade: Sources in Translation.
• Fordham University – Some Medieval Accounts of Salah al-Din’s Recovery of Jerusalem
• Cambridge University Press – The Crusades, 1095–1198
• Cambridge University Press – The Elephant of Christ: Reynald of Châtillon
• The Royal Family – Richard I

Etiketler

Selahaddin Eyyûbî, Tarihle Yüz Yüze, Kudüs’ün Fethi, Hıttin Savaşı, Haçlı Seferleri, Aslan Yürekli Richard, Renaud de Châtillon, Eyyûbî Devleti, Kudüs Tarihi, Tarihî Röportaj

Haber :