Küresel Isınma Ekosistemi Nasıl Değiştiriyor? Doğadaki Dengenin Bozulduğunu Gösteren Etkiler

Bilimsel çalışmalar, iklim değişikliğinin kara, tatlı su ve deniz ekosistemlerinde şimdiden gözle görülür sonuçlara yol açtığını gösteriyor.

Küresel ısınma nedir?

Küresel ısınma, başta kömür, petrol ve doğal gaz kullanımı olmak üzere insan faaliyetleri sonucunda atmosferde biriken sera gazlarının Dünya’nın ortalama sıcaklığını yükseltmesidir.

İklim değişikliği ise sıcaklık artışının yanı sıra yağış düzenlerinin değişmesi, kuraklık, sel, sıcak hava dalgaları, deniz seviyesinin yükselmesi ve aşırı hava olaylarındaki değişimler gibi daha geniş sonuçları kapsar.

Birleşmiş Milletlere göre 1800’lü yıllardan bu yana gözlenen iklim değişikliğinin temel nedeni insan faaliyetleri ve özellikle fosil yakıtların yakılmasıdır.

Ekosistem nedir?

Ekosistem; belirli bir alanda yaşayan bitkiler, hayvanlar, mikroorganizmalar ve bunların hava, su ve toprakla kurduğu ilişkilerin bütünüdür.

Ormanlar, göller, nehirler, denizler, sulak alanlar, çayırlar ve hatta şehirlerdeki yeşil alanlar birer ekosistem olarak değerlendirilebilir.

Bir ekosistemde meydana gelen değişiklik yalnızca tek bir canlı türünü etkilemez. Besin zincirleri, su kaynakları, toprak yapısı, tozlaşma, üreme dönemleri ve türler arasındaki ilişkiler de bu değişimden etkilenebilir.

Küresel ısınmanın ekosistemlere etkileri nelerdir?

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli, iklim değişikliğinin dünyanın farklı bölgelerindeki kara, tatlı su ve deniz ekosistemlerinde değişikliklere yol açtığını belirtiyor. Etkinin büyüklüğü ise sıcaklık artışının düzeyine, bölgenin özelliklerine ve ekosistemin değişime uyum sağlama kapasitesine göre farklılaşıyor.

Deniz seviyesinin yükselmesi kıyıları değiştiriyor

Deniz seviyesindeki yükselme yalnızca buzulların erimesinden kaynaklanmaz. Okyanusların ısındıkça genleşmesi ve karalar üzerindeki buzullar ile buz tabakalarının eriyerek denize karışması birlikte deniz seviyesini yükseltir.

Bu yükselme sonucunda:

• Kıyı taşkınlarının sıklığı artabilir.
• Sahillerde erozyon hızlanabilir.
• Sulak alanlar ve kıyı bataklıkları daralabilir.
• Deniz kaplumbağaları ve kıyı kuşları gibi canlıların üreme alanları zarar görebilir.
• Tatlı su kaynaklarına tuzlu su karışabilir.
• Alçak kıyı bölgeleri zamanla su altında kalabilir.

Bazı kıyı sulak alanları daha yüksek bölgelere doğru ilerleyebilir. Ancak önlerinde şehirler, yollar veya tarım alanları bulunması hâlinde bu hareket gerçekleşemeyebilir ve sulak alanların bir bölümü açık suya dönüşebilir.

Kuraklık su kaynaklarını ve yaşam alanlarını tehdit ediyor

İklim değişikliği her bölgede aynı sonucu doğurmaz. Bazı bölgelerde aşırı yağışlar artarken bazı bölgelerde yağış azalabilir, buharlaşma hızlanabilir ve kuraklıklar daha uzun sürebilir.

Uzun süreli kuraklık:

• Göllerin, akarsuların ve sulak alanların küçülmesine,
• Toprağın nemini kaybetmesine,
• Bitki örtüsünün zayıflamasına,
• Hayvanların su ve besin bulmakta zorlanmasına,
• Tarım alanlarında verim kaybına,
• Çölleşme ve arazi bozulması riskinin artmasına neden olabilir.

Özellikle Akdeniz bölgesi, iklim tehlikeleri ile doğal ve toplumsal kırılganlıkların bir araya gelmesi nedeniyle iklim değişikliği açısından hassas bölgelerden biri kabul ediliyor.

Orman yangını riski artıyor

Orman yangınlarının tamamını iklim değişikliğine bağlamak doğru değildir. Yangınlar yıldırım, ihmal, kasıt, elektrik hatları ve başka nedenlerle başlayabilir.

Ancak sıcaklığın yükselmesi, uzun süren kuraklık ve bitki örtüsünün nem kaybetmesi, yangının başlamasına ve hızla yayılmasına uygun koşullar oluşturabilir. NASA, ısınan iklimin özellikle kuzey ve ılıman kuşak ormanlarında yangın faaliyetlerini artırdığını belirtiyor.

Büyük orman yangınları:

• Bitki ve hayvanların yaşam alanlarını yok edebilir.
• Topraktaki canlı çeşitliliğini azaltabilir.
• Erozyon ve sel riskini artırabilir.
• Atmosfere yüksek miktarda karbon salabilir.
• Ormanların yeniden gelişmesini zorlaştırabilir.

Bazı ekosistemler doğal yangınlara uyum sağlamış olsa da yangınların çok sık ve şiddetli hâle gelmesi, doğanın kendini yenileme kapasitesini aşabilir.

Türler yaşam alanlarını değiştirmek zorunda kalıyor

Sıcaklık ve yağış koşulları değiştikçe birçok canlı, yaşamını sürdürebileceği daha serin veya daha uygun alanlara yönelir.

Türlerin:

• Kutuplara doğru,
• Daha yüksek rakımlara,
• Daha serin sulara,
• Yağışın ve besinin daha uygun olduğu bölgelere hareket ettiği gözlemlenebilir.

Ancak her tür göç edemez. Dağların zirvesinde yaşayan, adalara sıkışmış, hareket yeteneği sınırlı olan veya çevresi şehirler ve tarım alanlarıyla çevrili türlerin gidebileceği yeni bir yaşam alanı bulunmayabilir.

Isınma arttıkça daha fazla türün uygun iklim koşullarını kaybetmesi; ekosistemlerin bütünlüğü, dayanıklılığı ve işleyişi üzerindeki riski de artırır.

Doğanın takvimi değişiyor

Küresel ısınma yalnızca türlerin yaşadığı yeri değil, yaşam döngülerinin zamanını da değiştirebilir.

Örneğin:

• Bazı bitkiler daha erken çiçek açabilir.
• Göçmen kuşlar daha erken veya geç göç edebilir.
• Böceklerin ortaya çıkış dönemleri değişebilir.
• Balıkların üreme ve göç zamanları farklılaşabilir.
• Bazı hayvanların kış uykusu süresi kısalabilir.

Bu değişiklikler aynı hızda gerçekleşmediğinde canlılar arasındaki uyum bozulabilir. Bir bitki erken çiçek açarken onu tozlaştıran böcek henüz ortaya çıkmamış olabilir. Göç eden bir kuş, üreme alanına ulaştığında ihtiyaç duyduğu besinlerin dönemi geçmiş olabilir.

Bu tür zamanlama farklılıkları beslenme, üreme ve türler arasındaki ilişkileri olumsuz etkileyebilir.

Denizlerin ısınması deniz canlılarını etkiliyor

Okyanuslar atmosferde biriken fazla ısının önemli bir bölümünü emer. Deniz suyu ısındıkça balıkların, mercanların ve diğer deniz canlılarının yaşayabildiği bölgeler değişebilir.

İklim değişikliğinin denizlerde yol açtığı başlıca değişimler şunlardır:

• Deniz suyu sıcaklığının yükselmesi,
• Deniz sıcak hava dalgalarının artması,
• Okyanusların asitlenmesi,
• Sudaki oksijen miktarının azalması,
• Türlerin dağılım ve bolluğunun değişmesi.

IPCC, okyanusların ısınması, deniz sıcak hava dalgaları, asitlenme ve oksijen kaybı gibi değişikliklerin insan etkisiyle bağlantılı olduğunu belirtiyor. Bu değişimler deniz ekosistemlerini ve geçimini bu ekosistemlere bağlı sürdüren toplumları etkiliyor.

Mercan resifleri neden risk altında?

Mercan resifleri çok sayıda deniz canlısına beslenme, barınma ve üreme alanı sağlar. Ancak deniz suyu uzun süre normalin üzerinde sıcak kaldığında mercanlar, dokularında yaşayan ve kendilerine renk veren algleri kaybedebilir.

Bu olay mercan beyazlaması olarak adlandırılır.

Beyazlayan her mercan hemen ölmez. Ancak yüksek sıcaklık uzun sürerse veya olay sık sık tekrarlanırsa mercanların iyileşme şansı azalır. Mercan kaybı yalnızca resifi değil, orada yaşayan balıkları, kabukluları ve diğer canlıları da etkiler.

Kutup bölgelerindeki değişim besin zincirini etkiliyor

Kutuplardaki deniz buzları ile karalar üzerindeki buzullar aynı şey değildir.

Karalardaki buzulların ve buz tabakalarının erimesi deniz seviyesinin yükselmesine katkıda bulunur. Denizde yüzen buzların azalması ise kutup canlılarının yaşam ve avlanma alanlarını değiştirir.

Deniz buzlarının azalması:

• Buz üzerinde dinlenen veya üreyen canlıları,
• Buzun altında gelişen algleri,
• Bu alglerle beslenen küçük deniz canlılarını,
• Besin zincirinin üst basamaklarındaki balık, kuş ve memelileri etkileyebilir.

Bu nedenle kutuplardaki buz kaybının etkisi yalnızca kutup ayılarıyla sınırlı değildir; bütün besin ağına yayılabilir.

Yeraltı sularının tuzlanması ne anlama geliyor?

Deniz seviyesinin yükselmesi, kıyı bölgelerinde tuzlu suyun tatlı yeraltı sularına doğru ilerlemesine neden olabilir. Bu olay tuzlu su girişimi veya tuzlu su sızıntısı olarak adlandırılır.

Tuzlanma sonucunda:

• İçme ve kullanma suyu kaynaklarının kalitesi düşebilir.
• Tarım toprakları zarar görebilir.
• Tuzluluğa dayanıksız bitkiler yaşayamaz hâle gelebilir.
• Kıyıdaki tatlı su ekosistemleri değişebilir.
• Yer altındaki altyapılar korozyondan zarar görebilir.

NOAA, yükselen deniz seviyesinin tuzlu suyu iç kesimlere doğru taşıyarak tatlı yeraltı sularıyla karışmasına neden olduğunu belirtiyor.

İstilacı türler ve hastalıklar yayılabilir

Sıcaklıkların yükselmesi, bazı böceklerin, zararlı organizmaların ve hastalık taşıyıcılarının daha önce yaşayamadıkları bölgelere ulaşmasını kolaylaştırabilir.

Yeni bir bölgeye gelen tür, doğal düşmanının bulunmaması hâlinde hızla çoğalabilir ve yerli türlerle besin ve yaşam alanı için rekabete girebilir.

Ancak istilacı türlerin yayılması yalnızca iklim değişikliğinden kaynaklanmaz. Uluslararası ticaret, taşımacılık, turizm ve insanların canlı türlerini farklı bölgelere taşıması da önemli etkenlerdir. İklim değişikliği bazı bölgeleri bu türler için daha elverişli hâle getirerek sorunu ağırlaştırabilir.

Her tür aynı ölçüde etkileniyor mu?

Hayır. Bazı canlılar değişen koşullara göç ederek, davranışlarını değiştirerek veya farklı besinlere yönelerek uyum sağlayabilir.

Ancak şu özelliklere sahip türlerin riski daha yüksek olabilir:

• Çok dar bir bölgede yaşayanlar,
• Yalnızca belirli bir besinle beslenenler,
• Yavaş üreyenler,
• Göç etme imkânı sınırlı olanlar,
• Mercan resifi, kutup buzu veya sulak alan gibi hassas yaşam alanlarına bağımlı olanlar,
• Kirlilik, avcılık ve habitat kaybı gibi başka baskılar altında bulunanlar.

İklim değişikliği çoğu zaman habitat kaybı, kirlilik, aşırı avlanma ve istilacı türler gibi diğer sorunlarla birleşerek canlıların üzerindeki baskıyı artırır.

Bu nedenle bir türün azalmasını yalnızca tek bir nedene bağlamak yerine bütün çevresel baskıları birlikte değerlendirmek gerekir.

Ekosistemlerin bozulması insanları da etkiliyor

İnsan yaşamı doğal ekosistemlerden ayrı değildir. Sağlıklı ekosistemler:

• Temiz su sağlar.
• Gıda üretimini destekler.
• Bitkilerin tozlaşmasına yardımcı olur.
• Karbonu depolar.
• Sel ve kıyı taşkınlarının etkisini azaltabilir.
• Toprağı erozyondan korur.
• İlaçların ve doğal ham maddelerin kaynağını oluşturur.

Doğal alanların bozulması; gıda güvenliği, su kaynakları, balıkçılık, tarım, turizm ve insan sağlığı üzerinde de sonuçlar doğurabilir. Birleşmiş Milletler Çevre Programı, zarar görmüş ekosistemlerin iklim değişikliğini ağırlaştırabildiğini, gıda güvenliğini zayıflattığını ve toplumları risk altında bıraktığını belirtiyor.

Ekosistemler iklim değişikliğine karşı korunabilir mi?

İklim değişikliğinin bütün etkilerini ortadan kaldırmak mümkün olmasa da riskleri azaltacak önlemler alınabilir.

Bunlardan bazıları şunlardır:

• Sera gazı salımlarının azaltılması,
• Fosil yakıtlara bağımlılığın düşürülmesi,
• Ormanların ve sulak alanların korunması,
• Bozulmuş ekosistemlerin onarılması,
• Nehirlerin doğal akışının korunması,
• Kıyı bölgelerinde plansız yapılaşmanın sınırlandırılması,
• Türlerin hareket edebileceği ekolojik koridorların oluşturulması,
• Yangın ve su yönetiminin bilimsel verilere göre yapılması,
• Tarımda toprağı ve suyu koruyan yöntemlerin geliştirilmesi,
• Deniz ve kara koruma alanlarının etkili biçimde yönetilmesi.

Ekosistemlerin onarılması hem biyolojik çeşitliliğin korunmasına hem de iklim değişikliğine uyum sağlanmasına katkı verebilir. Ancak doğal alanların korunması, sonradan onarılmaya çalışılmasından çoğu zaman daha etkili ve daha az maliyetlidir.

Sonuç: Küresel ısınma doğadaki bütün ilişkileri değiştiriyor

Küresel ısınma; yalnızca sıcaklıkların yükselmesi değil, denizlerin, ormanların, tatlı su kaynaklarının ve canlıların yaşam koşullarının değişmesi anlamına geliyor.

Deniz seviyesinin yükselmesi kıyı yaşam alanlarını daraltırken kuraklık ve aşırı sıcaklıklar ormanları, sulak alanları ve tarım arazilerini baskı altında bırakıyor. Denizlerin ısınması, canlıların yaşam alanlarını değiştiriyor; türlerin göç, beslenme ve üreme düzenleri arasındaki uyumu bozabiliyor.

Her canlı bu değişimlere aynı hızda uyum sağlayamıyor. Sıcaklık artışı büyüdükçe ekosistemlerde geri döndürülmesi zor kayıpların yaşanma ihtimali de yükseliyor.

Bu nedenle iklim değişikliğiyle mücadele yalnızca enerji veya ekonomiyle ilgili bir konu değildir. Su kaynaklarını, gıda üretimini, biyolojik çeşitliliği ve gelecek nesillerin yaşam koşullarını koruma meselesidir.

Not: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İklim değişikliğinin etkileri bölgelere, ekosistemlere ve canlı türlerine göre farklılık gösterebilir.

Kaynaklar

• Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli — Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability
• Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli — Biodiversity Fact Sheet
• Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli — Terrestrial and Freshwater Ecosystems and Their Services
• NASA — The Effects of Climate Change
• NASA — Wildfires and Climate Change
• ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi — Sea Level Rise and Coastal Flooding Impacts
• Birleşmiş Milletler Çevre Programı — Ecosystem Restoration for People, Nature and Climate
• Birleşmiş Milletler — What Is Climate Change?

 

 

Haber :